احتیاجات غذایی و تغذیه زنبورعسل

نگاه کلی

برای زنبوران عسل منبع اصلی غذا شهد، عسل و پروتئین می باشد. کربوهیدارت ها ۹۵ الی ۹۹ درصد ماده خشک عسل را تشکیل می دهد که به عنوان منبع اصلی انرژی برای زنبور به حساب می آید. عسل در بدن به گلیکوژن و چربی ها تبدیل می شود. پروتئین ها نیز که به اسید های آمینه تبدیل می شوند به عنوان تامین کننده مواد پروتئینی در بدن محسوب می شوند. چربی ها هم بدون تغییر و یا به شکل گلیسرول و اسید های چرب جذب بدن شده و به عنوان منابع انرژی مورد استفاده قرار می گیرند.

زنبوران عسل به مدت طولانی می توانند فقط با کربوهیدرات به زندگی خود ادامه بدهند اما برای رشد زنبوران تازه به دنیا آمده و فعالیت غدد ترشحی، وجود گرده الزامی است. گرده در زنبوران به عنوان منبع انرژی محسوب نمی شود. زنبورداران به این نتیجه رسیده اند که عدم وجود گرده در کندو به شدت رشد جمعیت را در کلنی کاهش می دهد. همچنین اگر یک کندویی پر از گرده باشد و به حد کافی عسل ذخیره نکند این کندو نیز محکوم به مرگ می باشد. به عبارتی دیگر جهت رشد و فعالیت زنبوران وجود جیره غذایی با منبع انرژی و پروتئین الزامی است.

قند ها و شهد ها

منابع طبیعی کربوهیدرات برای زنبوران شهد می باشد. غلظت قند ها در شهد در حدود ۵ الی ۷۵ درصد بوده و به طور عموم بین ۲۵ الی ۴۰ درصد می باشد. شهد درنتیجه واکنش های شمیایی و فیزیکی به عسل تبدیل می شود. آنزیم ساکاراز، ساکاروز را به گلوکز و فروکتوز تجزیه می کند. در کنار قند های ساده، قند های مالتوز، زافینوز، ایزومالتوتریوز و ایزومالتوپنتوز نیز در شهد وجود دارد. علاقه زنبوران به کربوهیدارت ها متفاوت بوده و بسته نوع آن عکس العمل های متفاوتی را نشان می دهند. گلوکز، فروکتوز، مالتوز، ساکاروز، ترهالوز و ملیزیتوز قند های قابل استفاده برای زنبور بوده و مزه شیرینی را برای زنبوران دارند. قند مانوز یکی از قند های سمی بوده و زنبوران در صورت استفاده بعد از دقایقی تلف می شوند. استفاده از قند های گالاکتوز، آرابینوز، گزیلوز، لاکتوز، ملیبیوز، رافینوز و رامنوز عمر زنبوران را کاهش می دهند.

کلنی با جمعیت متوسط در یک سال ۷۵ کلیوگرم عسل مصرف می کند که از این مقدار، بخشی در زمستان گذرانی و تولید موم مصرف می شود.

زنبوران عسل در حین پرواز جهت تولید انرژی، نیاز به مصرف کربوهیدارت دارند. محدوده قند خون زنبوران کارگار ۲ درصد، زنبوران نر ۱/۲ درصد، زنبور ملکه تازه متولد شده، ۱/۷ درصد و ملکه ای که در حال تخم ریزی است ۰/۳ درصد می باشد. زنبوران ملکه ای که در وضعیت بچه دهی هستند، میزان قند خون به ۱/۱ درصد افزایش می یابد. زنبور ملکه ای که به همراه زنبوران کارگر در قفس قرار می گیرند، نسبت به زنبور ملکه ای که به تنهایی در قفس قرار می گیرند، قند خون بالاتری دارند.

زنبوران عسل کارگر در حال پرواز در هر ساعت به طور متوسط ۱۰ میلی گرم و زنبوران نر در یک پرواز جفتگیری ۳۰ دقیقه ای، ۱۴ میلی گرم قند گلوکز مصرف می کنند. در یک پرواز ۱۵ کیلومتری یک میلی گرم قند گلوکز مصرف می شود. به عبارت دیگر میزان مصرف زنبوران نر چیزی در حدود ۳ برابر زنبوران کارگر می باشد. زنبوران کارگری که میزان قند خون آنها به ۱ درصد برسد، قدرت پرواز را از دست داده ولی امکان حرکت بال ها و خزیدن را دارند. از عواملی که می تواند مقدار مصرف قند ها را تحت تاثیر قرار دهد، دمای محیط می باشد. یک زنبور در ۱۱ درجه سانتیگراد در هر ساعت به ۱ ۱ میلی گرم، در حالیکه در ۳۷ درجه به مقدار ۰/۷ میلی گرم و ۴۸ درجه به مقدار ۱/۴ میلی گرم قند نیاز دارد. این موضوع نشانگر کمترین مصرف قند در دمای ۳۷ درجه را مشحص می کند. یعنی در دماهای بالا و پایین ۳۷ درجه مقدار مصرف افزایش می یابد.

گرده و پروتئین ها

گرده ها علاوه بر منبع اصلی پروتئین، دارای مواد معدنی، ویتامین ها، چربی ها و به مقدار خیلی کم برخی از کربوهیدرات ها می باشد. گرده و پروتئین ها برای رشد بافت ها، رشد و توسعه غدد ترشحی مورد استفاده قرار می گیرد. زنبوران تازه بیرون آمده از سلول نزدیک به ۱۳ درصد و زنبوران بالغ ۵ روزه ۱۵ درصد وزن بدنشان را پروتئین تشکیل می دهد.

میزان گرده جمع آوری شده یک سال برای کلنی با جمعیت متوسط در حدود ۲۰ الی ۵۰ کیلوگرم تخمین زده می شود. میزان گرده مورد نیاز برای یک دوره تکامل زنبور در حدود ۱۴۵ میلی گرم بوده و چیزی در حدود ۳/۲۱ میلی گرم نیتروژن را تامین می کند. به عبارت دیگر از مرحله تخم تا بیرون آمدن یک زنبورعسل از سلول، چیزی حدود ۱۲۰ الی ۱۴۵ میلی گرم گرده نیاز می باشد.

زنبوران برای فعالیت بدن، نیاز ضروری به تغذیه گرده دارند. دو ساعت بعد از بیرون آمدن از سلول شروع به تغذیه گرده نموده و در ۵ روزگی به حداکثر آن می رسند. مصرف گرده باعث تحریک ترشح غدد شیری شده و باعث می شود که زنبوران کارگر ۵ الی ۶ روزه تولید شیر زنبور را شروع کنند. زنبوران نر گرده مصرف نمی کنند و نیاز پروتئینی آنها از نان زنبور که ترکیبی از عسل، گرده و کمی شیر زنبور می باشد، تامین می گردد. زنبوران ملکه نیز در طول عمرشان صرفا از شیر زنبور تغذیه می کنند.

دانه های گرده در سیستم گوارشی زنبوران به شکل شیمیایی توسط آنزیم های موجود در پیش معده، معده گوارشی، روده و راست روده هیدرولیز می شود. این که آنزیم ها منبع میکروفلورایی زنبور و یا گرده باشد اطلاعات مشخصی وجود ندارد. در عین حال چهار آنزیم اندوپپتیداز در معده گوارشی زنبوران عسل مشخص شده است و جالب اینکه این آنزیم ها در هر سه زنبور هم متفاوت می باشند.

مقدار مصرف گرده بسته به فصل در زنبوران متفاوت بوده و بیشترین مقدار آن در بهار و مصادف با پرورش نوزاد می باشد. همچنین مقدار مصرف گرده با فعالیت آنزیم های سیستم گوارشی نیز در ارتباط می باشد به طوری که زنبورانی که در فصل بهار پرورش یافته اند فعالیت آنزیم های پروتئازی بیشتری را دارند. این رابطه در مورد آنزیم های آمیلاز، لیپاز و ساکاراز نیز صدق می کند. کلنی هایی که جمعیت ضعیفی دارند زنبوران پرستار آنها بیشتر از مدت عادی مشغول پرورش نوزاد شده و در نتیجه این زنبوران دیر تر به فعالیت های بیرون از کندو می پردازند. این وضعیت باعث زود پیر شدن زنبوران شده و فعالیت های بیرون از کندو محدود و کوتاه خواهد شد. این کندو ها عموما عملکرد ضعیف تری را نشان خواهند داد. منابع متفاوت گرده برای زنبوران ارزش غذایی متفاوتی دارند. به لحاظ ارزش غذایی چهار گروه گرده وجود دارد:

• گرده به دست آمده از درختان میوه، بید، حبوبات و یونجه سفید که دارای ارزش غذایی بالایی هستند.
• نارون، قاصدک و پنبه گرده هایی با ارزش غذایی کمی پایین تر تولید می کنند.
• گرده های به دست آمده از فندق و توسکا ارزش غذایی متوسطی دارند.
• گرده های به دست آمده از انواع کاج ارزش غذایی ضعیف تری دارد.

پایین بودن ارزش غذایی گرده ها ناشی از کمبود و یا عدم وجود بعضی از اسید های آمینه می باشد. بعضی از اسید های آمینه توسط زنبران عسل سنتز نشده و به عنوان اسید های آمینه ضروری باید از مواد غذایی تامین بشود مانند آرژنین، هیستیدین، لوسین، ایزولوسین، لیزین، متیونین، فنیل آلانین، ترئونین، تریپتوفان و والین. اسید های آمینه غیر ضروری شامل گلیسین، پرولین و سرین بوده که با وجود غیر ضروری بودن می توانند محرک رشد باشند.

لیپید ها

لیپید ها مواد مغذی هستند که در بدن زنبوران عسل وجود داشته و در شرایط محدودیت غذایی و گرسنگی مورد استفاده قرار می گیرند. وجود لیپید ها جهت رشد، تمایز و تولید مثل ضروری می باشد. با توجه به اینکه استرول ها در بدن زنبوران عسل سنتز نمی شوند لذا دریافت لیپید ها توسط مواد غذایی ضروری به نظر می رسد. در صورتی که میزان لیپید مورد نیاز بدن از طریق گرده تامین شود، نیازی به استفاده از تغذیه مکمل ها نخواهد بود. ماده اصلی بافت ها در زنبوران ملکه و کارگر ۲۴-متیل کلسترول می باشد که در گرده و شیر زنبور عسل وجود دارد. استرول ها در ساختار سلول ها، تولید مثل و در رشد و تمایز لارو ها موثر بوده و از مواد مورد نیاز هستند.

ویتامین ها

ویتامین ها از عناصر اصلی رشد و توسعه موجودات زنده می باشند که در صورت کمبود آنها در جیره های غذایی زمینه برای بروز بیماری ها فراهم می شود. به همین خاطر بایستی ویتامین ها نیز به صورت متعادل در تغذیه زنبوران مورد توجه قرار گیرد.

گرده به لحاظ ویتامین ها به خصوص ویتامین های محلول در آب غنی می باشد. گرده به لحاظ ویتامین های گروه B (اسیدفولیک، نیاسین، پانتوتنیک اسید، پریدوکسین، ریبوفلاوین، بیوتین و تیامین) و ویتامین C (اسید آسکوربیک) که برای زنبور ضروری می باشد در گرده به مقدار کافی وجود دارد. ویتامین های گروه B برای فعالیت های پرورش لارو، رشد عادی زنبوران، رشد و توسعه غدد ترشحی ضروری است.

از ویتامین های محلول در چربی، ویتامین E برای رشد لارو ها ضروری بوده که به مقداری کافی به همراه سایر ویتامین های محلول در چربی در گرده موجود می باشد.

مواد معدنی و آب

برای ادامه زندگی زنبوران دسترسی تمام وقت به آب ضروری بوده که می تواند از طریق شهد و یا منابع دیگر آب تامین شود. آب به عنوان حلال بسیاری از مواد معدنی و مواد آلی بوده و جهت فعالیت های متابولیکی سلول ضروری است. جهت خنک کردن داخل کندو در روز های گرم، رقیق کردن عسل داخل کندو و در تولید غذای لارو مورد استفاده قرار می گیرد. آب آورده شده به کندو قابل ذخیره نبوده و در همان روز استفااده می شود.

میزان احتیاج زنبوران به آب بسته به دمای محیط و مقدار آبی که از طریق تنفس، مدفوع و کیتین دفع می شود، متغیر است. در صورت افزایش رشد جمعیت (پرورش لارو) نیاز به آب هم افزایش می یابد. این افرایش جهت رقیق سازی عسل مورد نیاز لارو ها مورد استفاده قرار می گیرد. این افزایش جهت رقیق سازی عسل مورد نیاز لارو ها مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین جهت افزایش رطوبت داخل سلول و منطقه پرورش نوزادان نیاز ضروری به آب می باشد تا بتواند روند تبدیل تخم به لارو را تسهیل نماید. به عبارتی دیگر زنبوران عسل بایستی میزان دما و رطوبت منطقه پرورش نوزاد را کنترل بکنند. بخش عمده آب جهت حذف مواد زاید و نیتروژن دار بکار گرفته می شود. مواد زائد از طریق لوله های مالپیگی جمع آوری شده و جهت دفع از بدن به روده ها منتقل می شود. به عبارت دیگر مدفوع طبیعی زنبوران تقریبا به شکل مایع می باشد.

میزان آب مورد نیاز کندو را نمی توان دقیقا محاسبه نمود. اما مشخص شده است که با افرایش میزان پرورش لارو ها نیاز به آب هم افزایش می یابد. برای تامین آب ۱۰۰ عدد لارو در هر روز به ۵ عدد زنبور حمل کننده آب، نیاز می باشد. در یک دوره فعال پرورش لارو در هر روز تقریبا به ۲۰۰ الی ۲۵۰ گرم آب مورد نیاز می باشد. همچنین بسته به شرایط دمایی و خشک و رطوبی بودن هوا میزان نیاز به آب متفاوت بوده و بسته به جمعیت کلنی می تواند از نیم تا ۴ لیتر برسد. در فصل زمستان احتیاج زنبوران به آب در حد خیلی پایین می باشد، زیرا آب مدفوع در ناحیه رکتوم باز جذب می شود. زنبوران آب هایی که دمای آنها بین ۱۸ تا ۳۲ درجه سانتی گراد می باشد، ترجیح می دهند.

مواد معدنی مورد نیاز زنبوران از طریق گرده، شهد و آب تامین می شود. در حدود ۲/۹ الی ۸/۳ درصد گرده را مواد معدنی تشکیل می دهد. فسفر و پتاسیم مواد معدنی هستند که بیشترین مقدار را در بدن زنبور به خودشان اختصاص می دهند. کلسیم، منیزیم، سدیم و آهن به مقدار خیلی کم در زنبوران وجود دارد. در صورت نیاز، زنبوران می توانند مقدار مورد نیاز املاح بدن را از طریق رکتوم باز جذب نمایند.

سطوح بالای مواد معدنی در تغذیه اثرات نامطلوبی را بر روی زنبوران می گذارد. در یک آزمایشی که تغذیه شربت شکر حاوی ۰/۵ الی ۰/۷ درصد مواد معدنی، انجام گرفت نشان داد که عمر زنبوران کوتاه تر می شود. همچنین با افزودن ۰/۱۲ درصد املاح به غذای زنبورانی که در قفس نگهداری می شدند، باعث تلف شدن زنبوران ۱۷ روزگی شده در حالیکه با افزایش میزان املاح به ۱ درصد زنبوران در ۴ روزگی تلف شدند. همچنین مشخص شده است استفاده از عسلک که دارای املاح بالایی است باعث کاهش عمر زنبوران می شود.

مواد مکمل و جانشین گرده

در اوایل بهار قبل از وفور گرده و شهد در طبیعت و همچنین در مواقعی که میزان گرده آوری کاهش می یابد، استفاده از تغذیه مواد مکمل و جانشین گرده توصیه می شود. این روش جهت کاهش خسارت آفات، افزایش رشد جمعیت، جهت استفاده از جریان شهد با بیشترین راندمان و افزایش قدرت زمستان گذرانی در زنبورستان ها اعمال می شود. مواد مکمل گرده، باعث تقویت غذای زنبوران به لحاظ گرده می شود. در حالیکه مواد جانشین گرده به جای گرده در تغذیه استفاده می شود و به همین خاطر مواد جانشین، فاقد گرده بوده و لحاظ تغذیه ای نمی توانند جای گرده را پر کنند. مواد جانشین به اندازه مواد مکمل جاذب نبوده و زنبوران معمولا تغذیه مواد مکمل گرده را به مواد جانشین ترجیح می دهند که این ممکن است به علت عدم تعادل مواد مغذی در مواد جانشین باشد. در عمل با استفاده از بعضی از اسید های چرب ضروری و قند ها می توان جذابیت مواد جانشین را جهت مصرف، افزایش داد.

از روش هایی که در تهیه مواد جانشین گرده غالبا مورد استفاده قرار می گیرد و توسط هایداک ارائه شده است، شامل ترکیب سه قسمت آرد، کنجاله سویا، یک قسمت مخمر آبجو و یک قسمت شیر بدون چربی می باشد. استفاده از زرده تخم مرغ خشک شده و کازئین نیز می تواند ارزش مواد غذایی جانشین گرده را افزایش دهد. چرا که این مواد دارای مواد مورد نیاز زنبوران بوده و جهت تامین اسید های آمینه، ویتامین ها، مواد معدنی و چربی ها استفاده می شود. جهت افزایش جذابیت مواد جانشین گرده می توان مقدار کم به آن گرده اضافه کرده، که می تواند این مقدار بین ۱۰ تا ۱۲ درصد باشد. مشخص شده که تغذیه با مواد مکمل گرده بیشتر از مواد جانشین گرده رشد جمعیت کلنی را افزایش می دهد. در تهیه مواد مکمل گرده لازم است که منابع گرده از منابع مورد اطمینان باشد. زیرا در صورت آلودگی گرده به لوک آمریکایی می تواند مشکلات جیران ناپذیری را برای زنبورداران ایجاد بکند. جهت جلوگیری از این مشکلات و رعایت مسائل بهداشتی لازم است زنبورداران گرده مورد نیاز را از زنبورستان خود تهیه نمایند.

برای سهولت تغذیه زنبوران از مواد مکمل گرده (گرده مصنوعی) گرده ها را در شانه های تخم مرغی شکل قرار داده و در اطراف آن پارچه کتانی نصب می گردد، تا زنبوران پس از جمع آوری گرده سطح بدنشان را به وسیله آن تمیز کنند. ضمنا برای حفظ گرده از تاثیر شرایط نامساعد جوی، بهتر است این عمل در یک محیط سایه انجام گیرد.

مواد غذایی مکمل شهد

در صورت کاهش جریان شهد استفاده از مواد مکمل شهد (کربوهیدارت) ضروری به نظر می رسد. همچنین جهت پرورش ملکه، تکثیر مصنوعی کلنی ها، کاهش خطرات گرسنگی و امکان استفاده از دارو ها در تغذیه زنبوران از شربت شکر استفاده می شود. برای تغذیه زنبوران در بهار یک دوم الی یک چهارم لیتر شربت در روز محاسبه و در اختیار کلنی قرار داده می شود. با افزایش فعالیت زنبور ها و بسته به جمعیت مقدار شربت روزانه تا یک لیتر قابل افزایش است. اگر شربت بیش از مقدار مصرف در اختیار کلنی قرار داده شود، تخمیر شده و در نهایت مخمر ها سبب افزایش حجم دستگاه گوارش و کاهش حجم کیسه های هوایی می شوند که در این حالت زنبور قادر به پرواز نخواهد شد.

غلظت شربت شکر بسته به فصل متفاوت بوده که در اوایل بهار نسبت ۵۰ به ۵۰ بوده و در تغذیه زمستان گذرانی نسبت ۵۰ به ۳۰ (یعنی ۵ قسمت شکر و ۳ قسمت آب) توصیه می شود.