نگاه کلی
فهرست مطالب
پلشت بر ها و ضدعفونی کننده، عوامل غیرانتخابی، ضد عفونت هستند که به صورت موضعی استفاده می شوند. فعالیت آنها در دامنه ای از کاهش ساده تعداد میکروارگانیسم ها در محدوده بی خطری برای بهداشت عمومی تا از بین بردن میکروارگانیسم ها در محدوده بی خطر برای بهداشت عمومی تا از بین بردن میکروارگانیسم ها (استریل کردن) بر روی سطوح، گسترده است. به طور کلی از پلشت بر ها برای کاهش یا جلوگیری از بروز عفونت میکروبی بر روی بافت ها استفاده می شود. درحالیکه ضدعفونی کننده ها ترکیبات کشنده اجرام هستند که به طور معمول بر روی سطوح بیجان به کار می روند. گاهی یک ترکیب ممکن است به صورت پلشت بر و ضدعفونی کننده عمل کند که به غلظت دارو، وضعیت تماس، تعداد ارگانیسم و نظایر آن بستگی دارد. برای رسیدن به تاثیر حداکثر، ضروری است از غلظت مناسب دارو برای هدف مورد نظر استفاده کرد.
از مواد ضدغونی موضعی به طور گسترده ای در جراحی برای پلشت زدایی محل جراحی و دست های جراح و برای ضدعفونی کردن وسایل جراحی، لباس ها و وسایل بیمارستان استفاده می شود. سایر موارد استفاده، ضدعفونی کردن خانه و محیط دامداری، وسایل تهیه غذا، آب آشامیدنی، بهداشت عمومی و به عنوان پلشت بر در صابون ها، محلول های غوطه وری سرپستانک ها، بهداشت سالن های شیردوشی است. از پلشت بر ها همچنین برای درمان موضعی استفاده شده است، اما در بیشتر موارد دارو های شیمی درمانی سیستمیک ترجیح داده می شوند چرا که این دارو ها اغلب در کانون های عفونت بهتر نفوذ می کنند، نسبت به ضدعفونی کننده های و هنگامی که با مایعات بدن و بقایای بافتی در محل مبتلا به عفونت در تماس قرار می گیرند، به احتمال کمتری قدرت خود را از دست می دهند.
مطلوب است، پلشت بر ها و ضدعفونی کننده وسیع الطیف بوده و اثر پر قدرت مرگ آور برای اجرام داشته باشند، شروع اثر آن سریع بوده و اثر آن ها برای مدت زمان طولانی ادامه داشته باشد. آنها نباید در میکروارگانیسم های هدف مقاومت ایجاد کنند. این ترکیبات باید در برابر انواع عوامل موجود در محیط (مانند PH، دما، رطوبت) مقاومت داشته باشند و در حضور چرک، بافت نکروز شده، گرد و خاک، و دیگر مواد آلی، اثر خود را حفظ کنند، حلالیت بالا در چربی و انتشار خوب، موثر بودن آنها را افزایش می دهند. ترکیبات پلشت بر نباید برای بافت های میزبان سمیت ایجاد کنند و نباید مانع التیام زخم شوند. ضدعفونی کننده ها نباید سطوحی را که بر روی آنها استفاده می شود تخریب کنند، این مواد باید به راحتی تجزیه شده، در محیط انباشت نشوند و در واکنش با سایر ترکیبات شیمیایی، بقایای سمی ایجاد نکنند، در ضمن باید فاقد بوی بد، رنگ و آلودگی باشند و یا اینکه در کمترین مقدار باشند.
بیشتر این ترکیبات، اثر خود را با تجزیه پروتئین در داخل سلول، تغییر در غشا سلول (اغلب با خارج کردن چربی های موجود در غشا)، یا مهار آنزیم ایجاد می کنند. ده ها سال است که بیشتر پلشت بر ها ضدعفونی کننده ها مورد استفاده قرار می گیرند، اما بروز مقامت میکروبی به برخی از دارو ها به ویژه در محیط بیمارستان به ادامه پژوهش ها در جهت عرضه ترکیبات جدید منتهی شده است.
اسید ها و قلیا ها
اسیدها: یون هیدروژن در PH=3 تا ۶ سبب توقف رشد باکتری و در PH کمتر از ۳ موجب مرگ باکتری می شود. از اسیدهای معدنی قوی (اسیدکلریدریک، اسید سولفوریک،…) در غلظت ۰/۱ تا ۱ نرمال به عنوان ضدعفونی کننده استفاده شده است، اما اثر خورنده آنها؛ مصرفشان را محدود کرده است. اسید های آلی غیر یونیزه ضعیف، به راحتی می توانند وارد غشا سلول باکتری شده و آن را از بین ببرند. از اسید ها به عنوان نگهدارنده مواد غذایی (اسید بنزوئیک)، پلشت بر (اسید بوریک، اسید استیک)، مرگ آور برای قارچ (اسید سالیسیلیک، اسید بنزوئیک)، مرگ آور برای اسپرم (اسید استیک، اسید لاکتیک) و مواد سوزاننده (اسید های معدنی قوی) استفاده می شود.
از اسید استیک ۱ درصد می توان برای پوشش دادن محل جراحی استفاده کرد. غلظت ۵ درصد آن بسیاری از باکتری ها را ازبین می برد و برای درمان التهاب گوش خارجی ناشی از سودومناس، کاندیدا، ملاسزیا، یا گونه های آسپرژیلوس استفاده می شود. با استفاده از اسید کلریدریک ۲/۵ درصد، پوست و پوششی که به وسیله هاگ های شاربن آلوده شده اند ضدعفونی می شوند.
قلیا ها: یون هیدروکسیل نیز اثر ضد میکروب دارد و در PH فراتر از ۹ از فعالیت بسیاری از باکتری ها و ویروس ها جلوگیری می کند. هیدروکسید سدیم و هیدروکسید کلسیم به عنوان ضد عفونی کننده به کار می روند. اثر تحریک یا سوزانندگی آن ها معمولا مانع استفاده از آن ها بر روی بافت ها می شود.
از محلول ۲ درصد آب آهک (حاوی ۹۴ درصد هیدروکسید سدیم در آب داغ) به عنوان ضدغونی کننده در برابر بسیاری از عوامل بیماریزای معمول مثل عواملی که سبب وبای پردنگان و بیماری اسهال طیور۱ می شوند، استفاده شده است. این ماده بسیار سوزاننده است و باید با احتیاط استفاده شود. اکسید کلسیم (CaO) مثل آهک غوطه ور شده در آب (آهک آبدیده یا آهک کشته)، هیدروکسید کلسیم ایجاد می کند. از سوسپانسیون آبی آهک کشته شده، برای ضدعفونی کردن اماکن و تاسیسات استفاده می شود.
الکل ها
بیشتر الکل های خطی می توانند سبب مرگ اجرام شوند. با افزایش طول زنجیر الکل ها تا آمیل الکل ها (۶ کربن)، قدرت آنها افزایش و حلالیت آن ها در آب کاهش پیدا می کند. اثر ضد میکروبی آنها به حلالیت آنها در چربی (آسیب غشا باکتری) و توانایی آنها در انعقاد پروتئین های سیتوپلاسم بستگی دارد، اما الکل ها، هاگ های باکتری ها را از بین نمی برند. اتیل الکل (اتانول) و ایزوپروپیل (ایزوپروپانول) بیشترین الکل هایی هستند که مورد استفاده قرار می گیرند. این الکل ها را با غلظت ۳۰ تا ۶۰ درصد در محلول های آبی درست می کنند. بهترین نتایج معمولا با اتانول ۷۰ درصد و ایزوپروپانول ۵۰ درصد به دست می آیند. غلظت بالاتر آنها، اثر کمتری دارد. ایزوپروپانول اندکی قدرتمند تر از اتانول است چرا که کاهش بیشتری در کشش سطحی ایجاد می کند. الکل مالیدنی۲ آمیخته ای از الکل ها با ایزوپروپانول به مواد ماده افزودنی اصلی است. از آن برای ضدعفونی کردن پوست و قرمز کردن آن استفاده می شود. مواد شست و شوی دست دارای بنیان الکل، اثرات سریع پلشت بر دارند. این سرعت اثر، استفاده از آنها در به حداقل رساندن فلور موقت اکتسابی از بیماران مبتلا به عفونت و کاهش بیماری های ناشی از بیمارستان را میسر می کند.
بی گوانید ها
کلرهگزیدین پر مصرف ترین پلشت بر این گروه است که دارای اثر پر قدرت ضدمیکروب در برابر بیشتر باکتری های گرم مثبت و برخی از باکتری های گرم منفی است، اما در برابر هاگ های باکتری ها موثر نیست. محلول آبی ۰/۱ درصد آن در برابر استافیلوکوکوس اورئوس، اشریشیا کلی و سودومناس در عرض ۱۵ ثانیه موثر است، اما در برابر سایر ارگانیسم های گرم منفی، هاگ ها، قارچ ها و بیشتر ویروس ها تا حدی غیر موثر عمل می کند. عفونت های بیمارستانی ناشی از گونه های سودوموناس به دلیل استفاده از محلول های آلوده کلرهگزیدین بروز کرده است. در ارگانیسم های حساس، کلرهگزیدین غشا سیتوپلاسمی را از بین می برد، اثر آن تحت تاثیر الکل ها، ترکیبات آلومینیم چهارتایی و PH قلیایی قرار نمی گیرند یا افزایش پیدا نمی کند و در اثر غلظت بالای مواد آلی (چرک، خون و نظایر آن (آب سخت) و تماس با چوب پنبه، قدری کاهش می یابد. کلرهگزیدین با ترکیبات آنیونی مثل صابون ناسازگاری دارد.
کلرهگزیدین یکی از معمول ترین پلشت بر های جراحی و دندان است. امولسیون ۴ درصد کلرهگزیدین گلوکونات به عنوان تمیز کننده پوست، محلول ۰/۵ درصد (وزنی/حجمی) در ایزوپروپانول ۷۰ درصد آن، همراه با نرم کننده ها برای شست و شوی دست ها به کار می رود. صابون های کلرهگزیدین اثر ماندگاری خوبی دارند که این اثر هنگام استفاده از آن ها به عنوان صابون های جراحی در اعمال جراحی طولانی مدت پدیدار می شود. مخلوط های کلرهگزیدین-الکل به ویژه از این نظر موثر خستند که هم تاثیر ضدعفونی الکل را داشته و هم اثر پایداری کلرهگزیدین را دارند. به دلیل ویژگی های پلشت بری کلرهگزیدینو سمیت عمومی و جلدی کمی که دارد، آن را به شامپو ها، پماد ها وتمیز کننده های زخم، محلول های غوطه ور سازی سرپستانک ها، و صابون های ویژه جراحی اضافه می کنند. از پماد کلرهگزیدین استات ۱ درصد برای درمان زخم جلدی در سگ ها، گربه ها استفاده شده استو در بیش از ۸۰ درصد بیمارانی که تحت درمان با کلرهگزیدین قرار گرفته اند، التهاب تماسی جلد گزارش شده است.
مواد اکسید کننده
پراکسید ها: این ترکیبات به طور کلی اثر مرگ آور بر جرم کوتاه مدتی را، در بیشتر ارگانیسم هایی که اکسیژن تازه آزاد می کنند، ایجاد خواهند کرد و به طور برگشت ناپذیر پروتئین های میکروبی را تغییر می دهند. بیشتر این ترکیبات اثر کمی بر هاگ باکتری ها دارند یا فاقد اثر بر آن هستند. وقتی اکسیژن تازه با مواد آلی ترکیب می شود، آن ها را بی اثر می کند.
وقتی محلول هیدروژن پراکسید (۳ درصد) در تماس با کاتالاز موجود در سطوح زخم و غشا های مخاطی قرار می گیرد، اکسیژن آزاد می کند. یکی میلی لیتر از هیدروژن پراکسید ۳۰ درصد، در دما و فشار استاندارد، ۱۰ میلی لیتر اکسیژن ایجاد می کند. اثر کف کنندگی و جوشان آن، به طور مکانیکی سبب زدوده شده چرک و بقایای سلولی از زخم ها می شود و برای پاک کردن بافت های مبتلا به عفونت و از بین بردن بوی آنها، ارزشمند است. دوره اثر ضد میکروب آن کوتاه است و به دلیل عدم نفوذ در بافت، به لایه های سطحی محدود می شود، اما استفاده از هیدروژن پراکسید در جا های نسبتا بسته، مثل زخم های جراحی، ممکن است به علت تجزیه گاز، تحت فشار درون بافت، به تشکیل آمبولی اکسیژن بینجامد. مفید بودن آن به عنوان پلشت بر محدود است اما برای ضد عفونی کردن آب و وسایل تهیه غذا، و برای استریل کردن تجهیزات دندانپزشکی و جراحی بسیار استفاده می شود.
اشکال دارویی هیدروژن پراکسید دارای اثر سریع، مخلوط های هیدروژن پراکسید ۰/۵ تا ۲ درصد همراه با دارو های موثر بر کشش سطحی آنیونی و غیر یونی و پایدار کننده دارای اثر هم افزا هستند که اثر ضد میکروب گسترده ای دارند. این ترکیبات در برابر باکتری ها، هاگ ها، مایکوباکتری ها، ویروس ها، و قارچ ها طی تماس کوتاه مدت، موثر واقع می شوند. ترکیبات هیدروژن پراکسید دارای اثر سریع، چشم ها و پوست را تحریک نمی کنند و زیست تخریب پذیر هستند و بدون ایجاد بقایای فعال شیمیایی به آب و اکسیژن تجزیه می شوند و به کمک آنها بیمارستان های انسانی و درمانگاه های داندانپزشکی را ضدعفونی می کنند. عیب این ترکیب آسیب رساندن به فلزات نرم مثل برنز، مس، آلومینیم و وسایل دارای نوک کربن است.
اسیدپراستیک و ترکیب اسید پراستیک (۰/۲۳ درصد) و هیدروژن پراکسید (۷/۳۵ درصد)، ماننده استریل کننده و پلشت بر مفیدی است. ترکیب شدن با دارو های ضد میکروب و وسیع الطیف و نداشتن ترکیبات زیاد آور مربوط به هیدروژن پراکسید در نتیجه تجزیه، همراه با حلالیت بیشتر در چربی، و غیرفعال نشدن به وسیله کاتالاز و پراکسیداز بافتی از دیگر مزایای آن محسوب می شود. از این ترکیب در محدوده دمای بسیار گسترده (۰ تا ۴۰ درجه سانتیگراد) و PH وسیع (۳ تا ۷/۵) می توان استفاده کرد و تحت تاثیر مواد آلی قرارنمی گیرد. این ترکیب در غلظت ۰/۰۰۱ درصد تا ۰/۰۰۳ درصد در برابر باکتری ها، مخمر ها، قارچ ها و ویروس ها موثر است . در غلظت ۰/۲۵ تا ۰/۵ درصد آن، هاگ ها را از پای در می آورد. در نتیجه فرآورده های اسیدپراستیک به طور گسترده ای در تمام دنیا در صنایع غذایی مثل واحد های بسته بندی گوشت و مرغ و لبنیات استفاده می شود و جانشین ضدعفونی کننده های قدیمی در برخی از اماکن پزشکی شده است. محلول های ۰/۲ اسید پراستیک به طور موثری برای پوشش دادن زخم های به شدت آلوده و کاهش جمعیت میکروبی آنها به کار رفته است.
از سدیم پربورات در محلول های پلشت بر، و دهان شویه ها استفاده شده است که به سدیم متاپربرورات و هیدروژن پراکسید تجزیه و سپس به تدریج اکسیژن آزاد می شود.
بنروئیل پراکسیداز اثر پلشت بری خود را با آزاد کردن تدریجی اکسیژن ایجاد می کند، اما پوست را تحریک می کند. این ترکیب تجزیه کننده کراتین است و فعالیت ضد سبوره دارد که در نتیجه در درمان پیودرم سگ ها مفید واقع می شود.
پتاسیم پراکسی مونوفسفات نوعی ماده پلشت بر دارای طیف اثر گسترده ای است که به طور فزاینده ای در انبار غله و محل نگهداری سگ ها استفاده می شود. محلول ۱ درصد آن در آب، در برابر باکتری ها، ویروس ها و قارچ ها بسیار موثر است و اثر خود را در خضور مواد آلی به خوبی حفظ می کند.
پرمنگنات پتاسیم دارای ویژگی های ضد میکروب گسترده ای است اما رنگ شدید ارغوانی محلول آن، که بافت ها و لباس ها را به رنگ قهوه ای در می آورد، عیب آن محسوب می شود. این ترکیب در غلظت ۰/۰۱ درصد، آلگ ها و در غلظت ۱ درصد، ویروس ها را از بین می برد اما در غلظت بیشتر از ۱ در ۱۰۰۰۰، بافت ها را تحریک می کند، محلول های قدیمی به رنگ قهوه ای در می آیند و اثر خود را از دست می دهند.
هالوژن ها و ترکیبات دارای هالوژن: ید و کلر جزو قدیمی ترین مواد ضد میکروبی موضعی هستند. این ترکیبات میل ترکیبی بالایی به پروتوپلاسم دارند که تصور بر این است پروتئین ها را اکسید و در واکنش های متابولیک حیاتی مداخله می کنند.
ید: عنصر ید دارای طیف اثر گسترده و سمیت کم برای بافت ها است که به طور قدرتمندی جرم ها را از بین می برد. محلول حاوی ۵ قسمت در میلیون ید، در عرض یک دقیقه باکتری ها، و در عرض ۱۵ دقیقه هاگ ها را از بین می برد. ید در آب به مقدار ناچیزی حل، اما در اتانول به آسانی حل می شود که اثر ضد باکتری آن افزایش می یابد.
تنتورید حاوی ید ۲ درصد و یدید سدیم دارای ۲/۴ درصد ید است که در اتانول ۵۰ درصد حل می شود و به عنوان ضد عفونی کننده پوست به کار می رود. تنتورید قوی دارای ۷ درصد ید و ۵ درصد یدید پتاسیم است که در اتانول ۹۵ درصد حل می شود و قدرتمدتر است، اما نسبت به تنتورید اثر تحریکی بیشتری هم دارد. محلول ید دارای ۲ درصد ید و ۲/۴ درصد یدیدی سدیم در محلول آبی حل می شود و به عنوان ضدعفونی کننده غیر محرک، بر روی زخم ها و خراش ها استفاده شده است. محلول قوی ید (محلول لوگول دارای ۵ درصد ید و ۱۰ درصد یدید پتاسیم در محلول آبی) است.
یدوفور ها (مانند پوویدون-یداین و پولوکسامر-ید)، ترکیبات ید همراه با مواد حل کننده یا حامل هستند که در مقایسه با سایر ترکیبات ید پایدار ترند و در آب بیشتر حل می شوند. یدوفور ها، به آرامی ید را آزاد می کنند که به عنوان ماده ضدعفونی کننده، به ویژه در پیش از جراحی از آنها استفاده می شود. این ترکیبات سبب سوزش یا رنگی شدن پوست نمی شوند و در بافت ها سمیت ایجاد نمی کنند، هرچند که به دلیل تماس مکرر می توانند موجب درماتیت تماسی شوند، اما ممکن است سبب خوردگی فلزات شوند. یدوفور ها در برابر باکتری ها، ویروس ها و قارچ ها موثرند، اما اثر آنها هاگ ها کم است. محلول های یدوفور در PH کمتر از، حتی با حضور مواد آلی، اثر خوب ضد باکتری خود را حفظ می کنند و وقتی فعالیت آنها کم می شوداغلب تغییر رنگ می دهند. از این ترکیبات در محلول های غوطه وری ویژه سرپستانک ها برای کنترل التهاب پستان، به عنوان ضدعفونی کننده سالن های شیردوشی، و به عنوان ضدعفونی کننده یا پلشت بر در انواع عفونت های مخاطی و جلدی استفاده شده است.
کلر: کلر در برابر بیشتر باکتری ها، تک یاخته ها، و قارچ ها با تشکیل اسید هیپوکلروس (HOCL) تجزیه نشده در آب، در PH اسیدی تا خنثی، اثر مرگ آور پرقدرتی ایجاد می کند. کلر در غلظت ۰/۱ در میلیون در برابر بیشتر ارگانیسم ها موثر است اما در هنگام حضور مواد آلی، به غلظت بسیار بیشتری نیاز است. در PH قلیایی، کلر یونیزه می شود و به دلیل کاهش نفوذ، اثرش کاهش می یابد. کلر دارای بوی اسیدی قوی است و پوست و غشا های مخاطی مانند دستگاه تنفس را تحریک می کند و موجب انقباض شدید برونش و آسیب شدید ریه می شود. از کلر به طور گسترده ای برای ضدعفونی کردن تجهیزات آب رسانی و اشیای بی جان (مثل لولزم، بطری ها، لوله های آب) در شیردوشی، واحد های تغذیه لبنیات و سالن های شیردوشی، استفاده می شود. همین اواخر از دی اکسید کلر به دلیل ایجاد محصولات فرعی کمتر، به جای کلر برای ضدعفونی کردن آب آشامیدنی در برخی از مکان ها استفاده شده است.
کلرید های غیرآلی شامل محلول های سدیم هیپوکلریت (سفید کننده) هستند. از محلول سدیم هیپوکلریت ۲ تا ۵ درصد به عنوان ماده ضدعفونی کننده موثر استفاده می شود. کلسیم هیپوکلریت نیز نوعی ماده ضدعفونی کننده به شمار می رود.
کلرید های آلی حاوی کلر هستند که به طور ضعیف به نیتروژن پیوند می شوند. و برای ایجاد اثر مرگ آور بر اجرام به آرامی آزاد می شوند. این ترکیبات تحریک کمتری ایجاد می کنند، پایدارترند و برای مصرف، متداول تر از محلول های هیپوکلریت هستند.
فلزات
بی کلراید جیوه غیرآلی، یکی از اولین پلشت بر ها بود که بعد ها، ترکیبات جیوه آلی دارای سمیت و تحریک کمتر مثل مربرومین، تیمروسال (۴۹ درصد جیوه)، نیترومرسول و فنیل مرکوریک نیترات به جای آن استفاده شدند. ترکیبات جیوه آلی در غلظت متوسط با جلوگیری از فعالیت آنزیم های باکتری و با پیوند به گروه های سولفیدریل مانع رشد باکتری ها می شوند. اثر آنها را می توان با ترکیبات دارای سولفور مثل سیستئین یا گلوتاتیون برگشت داد. ترکیبات جیوه در برابر هاگ ها مقاوم نیستند. استفاده از پلشت بر ها و ضدعفونی کننده های دارای جیوه به علت پایداری آنها در محیط و ایجاد آلودگی بالقوه کاهش پیدا کرده است. استفاده مکرر از ترکیبات جیوه به صورت موضعی می تواند به جذب چشمگیر و مسمومیت سیستمیک منجر شود.
ترکیبات نقره سوزاننده، قابض و ضد باکتری هستند. یون های نقره با گروه های سولفیدریل، آمینو، فسفات، و کربوکسیل واکنش می دهند و سبب رسوب پروتئین ها می شوند. علاوه بر این، در فعالیت متابولیک ضروری سلول های میکروب تداخل ایجاد می کنند.
محلول نقره ۰/۱ درصد سبب مرگ باکتری می شود و قدری تحریک کننده است، درحالیکه محلول ۰/۰۱ درصد آن، از رشد باکتری جلوگیری می کند. از محلول ۰/۵ درصد آن، گاهی به عنوان پوشش دادن سوختگی ها برای کاهش عفونت و تشکیل سریع بافت جوشگاهی استفاده می شود. ترکیبات کلوئیدی نقره که یون نقره را به آرامی آزاد می کنند مانع رشد باکتری می شوند و اثر پایدار تری دارند. این ترکیبات بافت ها را تحریک نمی کنند و اثر جمع کننده یا سوزانندگی کمی دارند. از آنها به طور معمول به عنوان پلشت بر ملایم و ترکیبات ویژه چشم استفاده می شود.
فنل و ترکیبات وابسته
ترکیبات فنل که به عنوان پلشت بر ها و ضدعفونی کننده ها استفاده می شوند شامل فنل خالص و ترکیبات جانشین شوند با هالوژن ها و گروه های آلکیل است. این ترکیبات با تجزیه منعقد کردن پروتئین ها اثر خود را ایجاد می کنند و معمولا سبب مسمومیت پروتوپلاسم می شوند.
فنل (کربوکسیلیک اسید) یکی از قدیمی ترین مواد پلشت بر است و در غلظت ۰/۱ تا ۱ درصد، سبب مهار رشد باکتری و در غلظت ۱ تا ۲ درصد، سبب مرگ باکتری می شود. محلول ۵ درصد آن در عرض ۴۸ ساعت، هاگ های شاربن را از بین می برند. اتیل دی آمین تترااستیک اسید و دما های گرم، اثر مرگ آوری آن را بر باکتری افزایش می دهند. اثر مرگ آور آن در محیط قلیایی (به دلیل یونیزه شدن)، چربی ها، صابون ها و دما های سرد، کاهش می یابد. فنل با غلظت فراتر از ۰/۵ درصد، اثر بیحس کننده موضعی دارد در حالیکه محلول ۵ درصد آن به طور قدرتمندی بافت را تحریک می کند و برای آنها سوزاننده است. خوردن و یا استفاده گسترده از آن بر روی پوست، سبب مسمومیت سیستمیک می شود که بیشتر با علایم دستگاه عصبی مرکزی و قلبی تظاهر پیدا می کند و ممکن است به مرگ منجر شود.
فنل قدرت نفوذ خوبی در مواد آلی دارد و بیشتر برای ضدعفونی کردن وسایل یا مواد آلی (مثل غذا و ترشحات آلوده) که در معرض تخریب قرار می گیرند استفاده می شود. به علت ویژگی های تحریک و خوردگی و سمیت بالقوه آن در حال حاضر به عنوان پلشت بر فقط برای سوزاندن نواحی آلوده مثل بندناف آلوده نوزادان، مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین فنل را به دلیل داشتن اثرات بیحس کننده موضعی و ضد باکتری به ترکیبات جلدی برای درمان خارش، سوزش، گاز گرفتگی، سوختگی اضافه می کنند تا خارش تسکین یافته و عفونت ها کنترل شوند.
کرزول (اسید کرسیلیک) آمیخته ای از ارتو-، متا-، و پارا، کرزول و ایزومر های آنهاست. کرزول مایعی بی رنگ است اما بعد از تماس با نور و هوا به رنگ صورتی و سپس زرد و در نهایت قهوه ای تیره در می آید. از محلول ۲ درصد کرزول خالص یا صابونی شده (لیزول) در آب داغ به طور معمول برای ضدعفونی کردن اشیای بیجان استفاده می شود.
هگزاکلروفن (نوعی بیس-فنل تری کلردار شده) در برابر بسیاری از ارگانیسم های گرم مثبت (مانند استافیلوکوکوس ها) موجب مهار رشد آنها می شود اما فقط بر تعدادی از باکتری های گرم منفی موثر است. از هگزاکلروفن به فراوانی در صابون های پزشکی استفاده می شود. شست و شوی هر روز پوست با صابون های هگزاکلروفن به ماندگاری کافی بر روی پوست منجر می شود و برای مدت طولانی اثر مهاری رشد بر باکتری فراهم می کند. شست و شو با سایر صابون ها به از بین رفتن سریع اثر مهاری آنها بر باکتری ها منجر می شود. تماس مکرر پوست با غلظت بالای هگزاکلروفن، به جذب کافی پلشت بر می انجامد که به دژنرسانس اسفنجی شکل ماده سفید مغز، خیز مغز و اختلالات عصبی منتهی می شود. برای پرهیز از بروز چنین سمیت عصبی، ترکیبات حاوی هگزاکلروفن دارای غلظت بیش از ۰/۷۵ درصد موجود است که فقط با ارائه نسخه در اختیار قرار می گیرد. خوردن تصادفی هگزاکلروفن موجب مسمومیت حاد می شود.
قیرکاج۳ مایع چسبناک سیاه مایل به قهوه ای است که بیشتر به عنوان پلشت بر برای پانسمان جراحات سم و شاخ استفاده می شود. این مایع دارای ترکیبات فنل است که اثرات ضد میکروب ایجاد می کند.
کلروزایلنول ها ترکیباتی دارای طیف اثر وسیع و مرگ آور برای باکتری هستند که بر باکتری های گرم مثبت اثر بیشتری نسبت به باکتری های گرم منفی دارند. این ترکیبات در PH قلیایی فعال ترند اما در اثر تماس با مواد آلی، اثر آنها کاهش می یابد. استرپتوکوکوس ها از استافیلوکوکوس ها حساس ترند. پاراکلرومتاکسی لنول (PMX) و دی کلرومتاکسی لنول (DCMX) دو ترکیب از این گروه هستند که بیشتر مورد استفاده قرار می گیرند. پاراکلرومتاکسی لنول موثر تر از دی کلرومتاکسی لنول است. محلول های قدرتمند این ترکیبات می توانند موجب تحریک شوند و بوی نامطبوع دارند، محلول ۵ درصد کلروزایلنول (مثل پاراکلرومتاکسی لنول در آلفا-ترپینئول، صابون، الکل و آب)، با آب به نسبت ۱ به ۴ برای استریل کردن پوست و نسبت ۱ به ۲۵ تا ۱ به ۵۰ برای تمیز کردن زخم ها و شست و شوی زخم و مبهل رقیق می شود. پاراکلرومتوکسی لنول همچنین با هگزاکلروفن برای بالا بردن طیف ضد باکتری و برای جلوگیری از آلودگی به ارگانیسم های گرم منفی همراه می شود.
ترکیبات احیا کننده
فرمالدئید در دمای اتاق به شکل گاز بوده در حالیکه گلوتار آلدئید در دمای اتاق به شکل روغن است. اما هردو ترکیب به راحتی در آب حل می شوند. محلول های آنها برای بافت ها، تحریک کننده یا سوزاننده هستند، سبب نکروز انعقادی و رسوب پروتئین ها می شوند، اما ویژگی های مرگ آور برای تمامی اجرام از جمله هاگ ها دارند. محلول های آنها در حضور مواد آلی، خاصیت ضد میکروب خود را چندان از دست نمی دهند و در فلز ها، رنگ ها و لباس خوردگی ایجاد نمی کنند. فرمالین حاوی گاز فرمالدئید ۳۷ درصد در محلول آبی همراه با مقادیر متغیری از متیل الکل برای جلوگیری از پلیمریزاسیون است، از محلول ۱ تا ۱۰ درصد فرمالدئید به عنوان ضدعفونی کننده استفاده می شود. گلوتارال (گلوتارآلدئید) محلول قلیایی ۱ تا ۲ درصد (PH برابر ۷/۵ تا ۸/۵) در ایزوپروپانول ۷۰ درصد، نسبت به فرمالدئید ۴ درصد، اثر مرگ آور بیشتری بر اجرام دارد و بر تمام میکروارگانیسم ها از جمله ویروس ها و هاگ ها موثر است. از گلوتارال اغلب برای استریل کردن وسایل جراحی، آندوسکوپی، پلاستیکی و لاستیکی استفاده می شود. گلوتارال ماده حساسیت زای شناخته شده است که سبب درماتیت تماسی و همچنین تحریک غشا مخاطی برونش و حنجره می شود.
اورتوفتالدئید (OPA) نوعی آلدئید آروماتیک شبیه به گلوتارآلدئید است اما مزایای بالقوه بسیاری نسبت به آن دارد. محلول های ۰/۵۵ درصد معمول آن، در دامنه وسیع (PH=3 تا ۹) پایداری عالی دارند، برای چشم ها و مجاری بینی، سمیت و تحریک کمتری ایجاد می کنند و بوی آنها به سختی حس می شود. این محلول ها با بیشتر مواد از جمله آندوسکوپ ها سازگارند. محلول های اورتوفتالدئید نسبت به محلول های گلوتارآلدئید در برابر مایکوباکتری سریع تر اثر می کنند، اما اثر مرگ آور آنها بر هاگ قدری کمتر است. عیب بالقوه اورتوفتالدئید این است که پروتئین ها ( از جمله پوست بدون محافظ) را به رنگ خاکستری در می آورد، در نتیجه باید با احتیاط جا به جا شود.
سولفور دی اکسید جزو مواد بخار شوند گازی است که با سوزاندن گوگرد در فضا های بسته تولید می شود. برای بروز اثر حداکثر آن، سطح باید مرطوب باشد چرا که گاز در آب حل می شود و اسید سولفورو تشکیل می دهد که اثر مرگ آور بر باکتری دارد، اما این اثر احیا کننده اسید درضمن می تواند سبب خوردگی فلز ها، از بین بردن لباس ها، و سفید شدن رنگ ها شود.
ترکیبات موثر بر سطح
سورفاکتانت ها (مواد موثر بر کشش سطحی)، کشش سطحی محلول آبی را کاهش می دهند و به عنوان مواد مرطوب کننده، پاک کننده (دترجنت ها)، امولسیفیه کننده، پلشت بر، ضد عفونی کننده در مورد استفاده قرار می گیرند. اثر ضد میکروب آنها، با تغییر انرژی در لایه های سطوح ایجاد می شود. سورفاکتانت ها با توجه به وضعیت قسمت آب گریز، به دو گروه آنیونی و کاتیونی دسته بندی می شوند.
سورفاکتانت های آنیونی: صابون ها و پاک کننده ها (دترجنت ها) دارای فرمول عمومی RCOONa/K هستند که در آب به یون های پتاسیم و سدیم، و یون های اسید چرب چربی دوست تجزیه می شوند. به علت اینکه هیدروکسید سدیم و هیدروکسید پتاسیم، باز های قدرتمندی هستند (در حالیکه بیشتر اسید های چرب، اسید های ضعیفی محسوب می شوند)، بیشتر محلول های صابون قلیایی (دارای PH=8 تا ۱۰) هستند و ممکن است پوست و غشا های مخاطی حساس را تحریک کنند. صابون ها، ترشحات لیپوئیدی پوست را امولسیفیه می کنند و بیشتر آلودگی از بافت پوششی ریزش کرده و باکتری ها جدا می شوند و به دنبال آن، کفی که ایجاد می شود، با شست و شو به وسیله آب از بین می رود. قدرت ضد باکتری صابون ها اغلب با افزودن بعضی پلشت بر ها مثل هگزاکلروفن، فنل ها، کربانیلید ها، یا پتاسیم یدید افزایش می یابد. سورفاکتانت های آنیونی با سورفاکتانت های کاتیونی ناسازگاری دارند.
سورفاکتانت های کاتیونی: دترجنت های کاتیونی، گروه جانشین شونده آلکیل یا آلیل ترکیبات آمونیوم چهارتایی (مثل بنزالکونیوم کلراید، بنزاتونیم کلراید، استیل پریدینیوم کلراید) همراه با هالوژن های قابل یونیزه مثل بروماید، یدید، و کلراید هستند و محل اصلی اثر این ترکیبات غشای سلول است که جذب آن می شود و نفوذ پذیری آن را تغییر می دهند. اثر ترکیبات قدیمی تر آمونیوم چهارتایی در اثر آب سخت و مواد متخلخل و فیبروزه (مثل پارچه ها، اسفنج های سلولزه) به دلیل جذب شدن به آنها، کاهش پیدا می کنند. این ترکیبات همچنین به وسیله مواد آنیونی (مثل صابون ها، پروتئین ها، اسید های چرب، فسفات) غیرفعال می شوند. بنابراین در حضور خون و بقایای بافتی ارزش اندکی دارند. اما معتقدند ترکیبات دی آلکیل جدید تر آمونیوم چهارتایی (نسل چهارم، شامل دودوسیلذی متیل آمونیوم بروماید، دی اکتیل دی متیل آمونیوم بروماید و غیره) در آب سخت فعال باقی می مانند و برابر بقایای بافتی آنیونی پایدارند. نسل پنجم ترکیبات آمونیوم چهارتایی، آمیخته ای از نسل چهارم با نسل دوم هستند و در شرایط وجود آلودگی بالا، اثر مرگ آور بیشتری ایجاد می کنند و در نتیجه ضدعفونی کننده های مفیدی در طویله و شست و شوی پاها محسوب می شوند. ترکیبات آمونیوم چهارتایی در برابر بیشتر باکتری ها، ویروس های پوشش دار، برخی از قارچ ها (از جمله مخمر) و تک یاخته ها موثر نیستند. محلول های آبی با نسبت ۱ به ۱۰۰۰ یا ۱ به ۵۰۰۰، اثر ضد میکروب خوبی به ویژه در PH کمی قلیایی دارند و به طور معمول برای ضدعفونی کردن وسایل نه چندان مهم و تمیز کردن سطوح سخت استفاده می شوند. با استعمال آنها بر روی پوست، ممکن است یک لایه تشکیل شود که میکروارگانیسم ها می توانند در زیر آن به حیات خود ادامه دهند بدین ترتیب توانایی پلشت بری آنها کاهش می یابد. غلظت های بیش از ۱ درصد این ترکیبات، موجب آسیب به غشاهای مخاطی می شود.
اوکتنیدین دی هیدروکلراید نوعی سورفاکتانت کاتیونی است که به طور روز افزونی در اروپا به جای ترکیبات چهارتایی، کلرهگزیدین، و یدوفور ها برای پوست، غشای مخاطی و ضدعفونی کردن زخم ها به کار می رود.
سایر عوامل ضد باکتری
اثر ضد باکتری رنگ ها ابتدا در سال ۱۹۱۳ گزارش شد. کشف سولفونامید ها به عنوان عوامل شیمی درمانی در نتیجه اثر ضد باکتریایی بود که در رنگ پرونتوزیل مشاهده شد.
رنگ های آزو (مانند سرخ مخملی و فنازوپیریدین هیدروکلراید) در محیط اسیدی بیشترین اثر را دارند و در برابر ارگانیسم های گرم منفی موثر عمل می کنند. از رنگ سرخ مخملی اغلب به صورت پماد ۵ درصد بر روی زخم ها، جراحات، و ضایعات استفاده می شود. از پیریدیوم به عنوان داروی ضد درد، همراه با سولفونامیدها برای مداوای عفونت های دستگاه ادراری استفاده شده است.
رنگ های آکریدین (مثل اکریفلاوین، پروفلاوین، آمیناکرین) بیشتر بر باکتری های گرم مثبت موثرند. اثر آنها در محیط قلیایی افزایش می یابد و هیپوکلریت ها با فعالیت آنها ضدیت می کنند، از نوار ها و گاز های آغشته به آکریفلاوین، و ژل آن به طور گسترده ای برای درمان سوختگی ها استفاده شده است.
ضدعفونی کننده های تبخیر شونده
عوامل آلکیل کننده مثل فرمالدئید، اتیلن اکساید، و پروپیلن اکساید، ترکیبات ضدعفونی کننده دارای طیف اثر گسترده در برابر باکتری ها، ویروس ها، و قارچ ها از جمله هاگ ها هستند.
اتیلن اکساید و پروپیلن اکساید تبخیر شوند های گازی، بسیار واکنشگر هستند که برای استریل کردن غذای حیوان، مواد غذایی انسان، وسایل جراحی (مثل آندوسکوپ، دستکش ها، سرنگ ها، کاتترها، لوله ها و وسایل کاشتنی) که نمی توان آنها را اتوکلاو کرد و وسایل آزمایشگاهی استفاده می شوند. هردو ماده ضدعفونی کننده اثر خورندگی ندارند. اما اتیلن اکساید، از پروپیلن اکساید قابلیت نفوذ بهتری دارد، بنابراین بیشتر استفاده می شود، برای این مورد استفاده، اتیلن اکساید با کلروفلوروکربن ها یا کربن دی اکسید آمیخته می شود و در سیلندر های گاز به فروش می رسد.
از سایر ضدعفونی کننده های گازی شکل (مثل فرمالدئید، سولفور دی اکسید، متیل بروماید) به دلیل ویژگی های سمی یا خوردگی آنها، کمتر استفاده می شود.